Cập nhật tình hình triển khai thoả thuận về cơ chế trọng tài phúc thẩm tạm thời nhiều bên (Multi Party Interim Appeal Arbitration Arrangement – MPIA)
Thứ Sáu, 30/08/2024
Theo Điều 25 Bộ quy tắc giải quyết tranh chấp của WTO (DSU), các thành viên WTO có thể lựa chọn cơ chế trọng tài là phương thức thay thế để giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ WTO. Quy trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài phải được sự đồng ý của các bên tranh chấp và phải được thông báo tới các thành viên WTO khác trước khi áp dụng trên thực tế. Mặc dù WTO cho phép các thành viên sử dụng cơ chế trọng tài để giải quyết tranh chấp nhưng cho đến nay chưa có tranh chấp nào sử dụng cơ chế này, ngoại trừ một tranh chấp được các thành viên sử dụng trong giai đoạn thực thi phán quyết.
Xét về tính chất pháp lý, MPIA là thỏa thuận quốc tế nhiều bên không có giá trị ràng buộc pháp lý, không phải là điều ước quốc tế. MPIA bao gồm cam kết chính trị của các thành viên tham gia mang tính chất tạm thời, thể hiện ý định sử dụng cơ chế trọng tài theo Điều 25 của DSU để tạm thời xét xử phúc thẩm cho đến khi AB hoat động trở lại hoàn toàn.
1. Nội dung của thoả thuận MPIA
Thỏa thuận MPIA gồm 3 phần: (1) Lời văn thỏa thuận, (2) Phụ lục 1: Thủ tục Trọng tài theo Điều 25 của DSU, và (3) Phụ lục 2: Quy định về thành lập danh sách trọng tài viên. Nội dung của thỏa thuận MPIA cụ thể như sau:
1.1. Phạm vi, thẩm quyền xét xử của MPIA
Về phạm vi, các tranh chấp được giải quyết theo MPIA bao gồm: các vụ việc tranh chấp trong tương lai giữa các thành viên đồng ý tham gia MPIA (tính cả giai đoạn thực thi của vụ việc tranh chấp); và các vụ việc đang diễn ra vào thời điểm ngày 27 tháng 3 năm 2020 với điều kiện báo cáo sơ bộ của Ban Hội thẩm (interim panel report) chưa được ban hành.
Về thẩm quyền, trọng tài theo MPIA có thẩm quyền xem xét lại các vấn đề pháp lý và giải thích pháp luật trong Báo cáo của Ban hội thẩm; có thẩm quyền bảo lưu, chỉnh sửa hoặc bác bỏ các phán quyết, kết luận của Ban Hội thẩm. Phán quyết của trọng tài có thể bao gồm các khuyến nghị như trong Điều 19 DSU.
1.2. Thủ tục xét xử của MPIA
Nhằm đảm bảo tính khách quan, độc lập, thủ tục xét xử của MPIA được xây dựng dựa trên Điều 17 DSU về Rà soát phúc thẩm. Đối với từng vụ việc cụ thể, các quốc gia tranh chấp được phép thỏa thuận các thủ tục khác với thủ tục được quy định tại Phụ lục 1 của MPIA.
Để áp dụng MPIA cho từng vụ việc, các bên tranh chấp cần: (1) Trình bày ý định sử dụng cơ chế MPIA và thông báo về việc tham gia này với tất cả thành viên WTO trong vòng 60 ngày kể từ ngày thành lập Ban Hội thẩm; (2) Với các vụ việc đã thành lập Ban hội thẩm trước ngày 27 tháng 3 năm 2020 nhưng chưa ban hành báo cáo sơ bộ, các thành viên tranh chấp cần thông báo về việc tham gia thỏa thuận MPIA trong vòng 30 ngày kể từ ngày 27 tháng 3 năm 2020.
Về thời gian xét xử, MPIA giữ nguyên mốc thời gian tối đa 90 ngày dành cho xét xử phúc thẩm như trong DSU. Các trọng tài viên có quyền áp dụng nhiều biện pháp nhằm bảo đảm việc xét xử được diễn ra trong đúng 90 ngày. Trong trường hợp cần thiết, các trọng tài viên có quyền đưa ra các đề xuất nhằm loại bỏ các kháng cáo thiếu tính khách quan. Trong trường hợp xét xử phúc thẩm không thể được bảo đảm diễn ra trong vòng 90 ngày, các thành viên tranh chấp có thể thống nhất kéo dài thời gian xét xử theo đề xuất của các trọng tài viên.
1.3. Thành viên xét xử của MPIA
Một vụ việc sẽ có 3 trọng tài xử lý (được lựa chọn trong danh sách 10 trọng tài). Ba trọng tài này được lựa chọn ngẫu nhiên theo phương thức giống với việc lựa chọn thành viên của AB, trong đó có bao gồm nguyên tắc luân phiên (rotation). Tổng Giám đốc WTO sẽ thông báo cho các thành viên liên quan về việc lựa chọn này. Các thành viên MPIA cũng yêu cầu Tổng giám đốc WTO đảm bảo sự hỗ trợ về mặt hành chính, pháp lý để đảm bảo chất lượng và sự độc lập của trọng tài.
2. Tình hình tham gia thoả thuận MPIA của các Thành viên WTO
Cho đến nay, đã có tổng cộng 53/164 Thành viên WTO tham gia cơ chế MPIA. Thời gian qua, các Thành viên đã tham gia MPIA thường vận động các Thành viên WTO khác tham gia MPIA. Trong các cuộc họp DSB hàng tháng ở WTO, ngoài việc đề nghị nhanh chóng phục hồi cơ quan phúc thẩm (AB), các Thành viên bao gồm: EU, Ca-na-đa, Bra-xin, Australia... thường đề nghị các Thành viên WTO khác nên cân nhắc tham gia, trong đó có Việt Nam.
Hiện tại, đã có 13 vụ việc đã sử dụng cơ chế MPIA, bao gồm: 02 vụ việc đã kết thúc quá trình giải quyết tranh chấp (DS591, DS583); 08 vụ việc đang trong quá trình giải quyết tranh chấp (DS601, DS589, DS598, DS602, DS603, DS607, DS610, DS611); và 03 vụ việc sử dụng cơ chế MPIA nhưng sau đó lại rút (DS522, DS524, DS537).
Nguồn:
1. Vụ Chính sách thương mại đa biên, Bộ Công Thương.
2. Geneve Trade Platform.
