Tình hình thực thi các cam kết của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) liên quan đến Sở hữu trí tuệ của Việt Nam giai đoạn 2021–2026 Kỳ 3: Tăng cường thực thi pháp luật và chuyên môn hóa hệ thống tài phán
Thứ Năm, 06/08/2026
Trong khuôn khổ chuẩn bị cho Cuộc rà soát chính sách thương mại lần thứ ba của Việt Nam tại WTO (TPR3) năm 2026, Việt Nam tiếp tục rà soát, cập nhật và hoàn thiện thông tin về các chính sách, biện pháp thương mại và khuôn khổ pháp luật có liên quan nhằm phản ánh toàn diện tình hình thực thi các cam kết WTO cũng như những thay đổi trong chính sách thương mại của Việt Nam trong giai đoạn rà soát (2021 -2025), qua đó tạo cơ sở tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại theo hướng ổn định, minh bạch và phù hợp với các quy định của WTO. Trong số các nội dung được rà soát, tình hình thực thi các cam kết của WTO về sở hữu trí tuệ là một trong những nội dung cốt lõi được quan tâm. Kỳ 1 (https://fta.gov.vn/index.php?r=site%2Fdetail&id=2511) làm rõ chủ trương, định hướng và cam kết chiến lược của Việt Nam về sở hữu trí tuệ. Kỳ 2 (https://fta.gov.vn/index.php?r=site%2Fdetail&id=2512) tập trung vào việc triển khai các cam kết trong thực tiễn, gồm nâng cao năng lực quản trị và xác lập quyền, cải cách thủ tục xử lý đơn, thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ và tăng cường phối hợp thực thi, phòng chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tại Kỳ 3 này, bài viết sẽ đánh giá tình hình thực thi các cam kết của Việt Nam trong khuôn khổ WTO về sở hữu trí tuệ (SHTT) giai đoạn 2021–2026.
1. Kết quả thực thi pháp luật, đấu tranh chống vi phạm và chuyên môn hóa hệ thống tài phán (tiếp)
Kết quả thực thi bằng các biện pháp hành chính, hình sự và kiểm soát biên giới trong giai đoạn 2021–2025 ghi nhận những con số cụ thể và có tính răn đe cao:
- Thực thi bằng biện pháp hành chính:
Lực lượng Quản lý thị trường toàn quốc đã tiến hành kiểm tra và xử lý 19.887 vụ vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và hàng xâm phạm quyền SHTT, xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền là 241,2 tỷ đồng, trị giá hàng hóa tịch thu và tiêu hủy đạt 235,2 tỷ đồng, đồng thời chuyển hồ sơ 37 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra để xử lý hình sự.
Lực lượng Công an đã phát hiện và xử phạt vi phạm hành chính đối với 13.812 vụ vi phạm, tổng số tiền phạt hành chính đạt 442 tỷ đồng, giá trị tang vật, hàng hóa vi phạm bị xử lý lên tới 1.093 tỷ đồng.
Trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan, các cơ quan thanh tra đã tổ chức 88 đoàn kiểm tra, xử phạt 2,3 tỷ đồng và yêu cầu gỡ bỏ 3.290 đường dẫn, trang web vi phạm. Trong công tác thanh tra phần mềm máy tính tại doanh nghiệp, cơ quan chức năng đã kiểm tra 45 tổ chức với 779 máy tính, phát hiện và xử phạt 34 tổ chức vi phạm bản quyền phần mềm với số tiền phạt hơn 1,6 tỷ đồng.
- Thực thi bằng biện pháp hình sự:
Lực lượng Công an đã khởi tố điều tra tổng cộng 863 vụ án với 1.560 bị can liên quan đến các hành vi xâm phạm quyền SHTT và sản xuất, buôn bán hàng giả.
Đối với tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (Điều 225 Bộ luật Hình sự): Khởi tố 05 vụ án / 07 bị can; Viện kiểm sát ra quyết định truy tố 04 vụ án / 07 bị can; Tòa án đã thụ lý và xét xử 04 vụ án / 07 bị cáo.
Đối với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226 Bộ luật Hình sự - áp dụng đối với hàng giả mạo nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý): Khởi tố 138 vụ án / 163 bị can; Viện kiểm sát truy tố 106 vụ án / 131 bị can; Tòa án thụ lý 157 vụ án / 200 bị cáo, xét xử 129 vụ án / 163 bị cáo.
Đối với các tội sản xuất, buôn bán hàng giả (các Điều từ 192 đến 195 Bộ luật Hình sự): Khởi tố 721 vụ án / 1.391 bị can; Viện kiểm sát truy tố 592 vụ án / 1.374 bị can. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy hành vi giả mạo nhãn hiệu quy mô lớn thường được các cơ quan tố tụng truy cứu theo tội danh sản xuất, buôn bán hàng giả do khung hình phạt nghiêm khắc hơn rất nhiều (mức án cao nhất lên tới tù chung thân) nhằm bảo đảm tính nghiêm trị của pháp luật.
- Thực thi quyền SHTT tại biên giới:
Cơ quan Hải quan đã phát hiện và xử lý 351 vụ việc liên quan đến hàng giả và hàng xâm phạm quyền SHTT, tổng trị giá hàng hóa vi phạm là 475,311 tỷ đồng, số tiền xử phạt vi phạm hành chính là 8,04 tỷ đồng và kiến nghị khởi tố hình sự 11 vụ việc. Hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS kết hợp Cơ chế một cửa quốc gia cho phép cơ quan hải quan phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro để chủ động tạm dừng làm thủ tục đối với các lô hàng xuất nhập khẩu nghi vấn mà không gây cản trở dòng chảy thương mại hợp pháp.
Bước sang năm 2026, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Chỉ thị số 02/CT-TTg và Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT. Triển khai Công điện số 38, 100% các tỉnh, thành phố đã thành lập Tổ công tác liên ngành do Chủ tịch UBND cấp tỉnh làm Tổ trưởng. Kết quả thực thi đạt được những chuyển biến mang tính bứt phá:
- Riêng trong đợt cao điểm từ ngày 05/5/2026 đến 19/6/2026, lực lượng Công an toàn quốc đã khởi tố hình sự 90 vụ án / 142 bị can (gồm 10 vụ / 43 bị can về quyền tác giả theo Điều 225; 58 vụ / 71 bị can về sở hữu công nghiệp theo Điều 226; và 22 vụ / 28 bị can về sản xuất hàng giả theo Điều 192–195); tổng giá trị tài sản kê biên, thu hồi đạt 94 tỷ đồng; đồng thời xử lý hành chính 236 vụ với số tiền phạt 2,3 tỷ đồng.
- Tính chung 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Công an đã khởi tố 238 vụ án / 432 bị can (trong đó có 15 vụ / 50 bị can về Điều 225; 67 vụ / 81 bị can về Điều 226; 156 vụ / 301 bị can về Điều 192–195). Lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý 5.297 vụ vi phạm về SHTT (gồm 5.295 vụ sở hữu công nghiệp và 02 vụ giống cây trồng), xử phạt hành chính hơn 64,7 tỷ đồng, trị giá tang vật vi phạm là hơn 60,7 tỷ đồng. Cơ quan Hải quan đã xử lý 66 vụ việc (trị giá 17,97 tỷ đồng), chủ động tạm dừng thông quan 03 vụ việc và chuyển xử lý hình sự 05 vụ việc.
Trên không gian mạng và thương mại điện tử, các cơ quan chức năng đã chủ động rà soát, ngăn chặn truy cập đối với 1.052 website vi phạm bản quyền quy mô lớn, bao gồm 263 website phim lậu, 177 website truyện tranh lậu và 612 trang tiếp sóng truyền hình trái phép. Lực lượng chức năng đã điều tra, triệt phá nhiều mạng lưới và trang web phát tán nội dung vi phạm bản quyền xuyên biên giới có quy mô phức tạp như Fmovies, Y2Mate, Xoilac TV, Rophim, HiAnime.to, CakhiaTV, Rakhoi.TV và khởi tố 09 bị can trong vụ án phát sóng thể thao lậu qua trang "BunchaTV" tại Bắc Ninh.
Bộ Công Thương đã vận hành hiệu quả Hệ thống quản lý và giải quyết phản ánh trực tuyến trong TMĐT (tại địa chỉ online.gov.vn/chong-hang-gia); yêu cầu các sàn TMĐT từ năm 2020 đến 2025 gỡ bỏ 90.863 gian hàng/tài khoản vi phạm, khóa vĩnh viễn 7.600 tài khoản và gỡ bỏ 258.593 sản phẩm vi phạm; riêng 6 tháng đầu năm 2026 tiếp tục yêu cầu gỡ bỏ 115.656 sản phẩm và khóa 30.467 gian hàng vi phạm. Bên cạnh đó, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đã thiết lập quan hệ đối tác thực thi và ký kết 18 bản ghi nhớ (MOU) với các tổ chức quốc tế (Cơ quan Sáng chế Nhật Bản - JPO, Cơ quan Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Hàn Quốc - KOTRA, Hiệp hội REACT, VACIP, Diễn đàn SHTT quốc tế IIPPF) cùng các nền tảng thương mại điện tử lớn (Shopee, TikTok Shop, Lazada) nhằm triển khai quy trình phản ứng nhanh trong việc gỡ bỏ hàng hóa xâm phạm quyền. Lực lượng Quản lý thị trường cũng đã tổ chức 16 lớp tập huấn nghiệp vụ thực thi SHTT cho 1.115 công chức toàn ngành.
Về cải cách tư pháp và chuyên môn hóa xét xử, căn cứ Nghị quyết số 81/2025/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, kể từ ngày 01/7/2025, toàn bộ thẩm quyền giải quyết sơ thẩm các vụ việc tranh chấp, khiếu kiện về SHTT trên phạm vi cả nước đã được tập trung chuyển giao về 02 Tòa án nhân dân khu vực (Khu vực 2 tại TP. Hà Nội và Khu vực 1 tại TP. Hồ Chí Minh). Mô hình tập trung này nhằm đào tạo đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên chuyên sâu, thống nhất thực tiễn áp dụng án lệ và đẩy nhanh tiến độ giải quyết tranh chấp theo đúng thông lệ quốc tế. Đồng thời, các cơ quan chức năng đang khẩn trương hoàn thiện dự thảo sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự để bổ sung các hành vi xâm phạm biện pháp công nghệ bảo vệ quyền (TPM), thông tin quản lý quyền (RMI) và hành vi đánh cắp tín hiệu cáp, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa vào diện xử lý hình sự.
2. Đánh giá của các tổ chức quốc tế và định hướng thời gian tới
Những nỗ lực chuyển đổi toàn diện và bền bỉ trong việc hoàn thiện khung pháp lý và củng cố năng lực thực thi quyền SHTT của Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế và các tổ chức đa phương ghi nhận một cách khách quan:
- Theo Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025 do Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) công bố, Việt Nam được xếp hạng 44/139 quốc gia và nền kinh tế, tiếp tục dẫn đầu nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình về chỉ số xuất khẩu hàng hóa công nghệ cao.
- Theo Báo cáo Đánh giá Môi trường Kinh doanh (B-READY) năm 2025 của Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam được xếp hạng 16/101 nền kinh tế về tiêu chí hiệu quả vận hành, phản ánh những thành tựu nổi bật trong cải cách thủ tục hành chính công.
- Theo Báo cáo Chỉ số hạn chế FDI (FDI Restrictiveness Index) năm 2025 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Việt Nam thuộc nhóm nền kinh tế có tốc độ mở cửa thị trường mạnh mẽ nhờ việc liên tục cắt giảm các rào cản tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài.
- Theo Chỉ số Sở hữu trí tuệ quốc tế (International IP Index) năm 2025 của Phòng Thương mại Hoa Kỳ (US Chamber of Commerce), Việt Nam được xếp vào nhóm có khung khổ pháp luật tương đối hoàn thiện và đang tiếp tục đạt được những bước tiến vững chắc trong hoạt động thực thi thực tế của lực lượng cảnh sát và tòa án.
Mặc dù vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức xuất phát từ đặc thù của một nền kinh tế đang phát triển có độ mở lớn, đường biên giới dài và sự phát triển quá nhanh của các phương thức vi phạm công nghệ cao xuyên biên giới, Việt Nam luôn khẳng định quyết tâm duy trì một cơ chế bảo hộ SHTT minh bạch, hiệu quả và công bằng. Trong thời gian tới, Chính phủ Việt Nam sẽ tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp: hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia dùng chung về thực thi SHTT và xử lý vi phạm hành chính; đẩy mạnh đầu tư hạ tầng số và công nghệ phục vụ giám sát không gian mạng; tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; và mở rộng các chương trình hợp tác kỹ thuật, đối thoại chính sách song phương và đa phương với các đối tác quốc tế. Những nỗ lực thực chất này tiếp tục khẳng định vị thế của Việt Nam là một điểm đến đầu tư an toàn, đáng tin cậy và là một thành viên có trách nhiệm, chủ động đóng góp vào sự phát triển của hệ thống thương mại đa phương toàn cầu.
|
Rà soát chính sách thương mại (Trade Policy Review – TPR) là cơ chế minh bạch của WTO, trong đó chính sách và thực tiễn thương mại của các Thành viên được rà soát định kỳ, tạo diễn đàn để các Thành viên trao đổi, đặt câu hỏi và đánh giá về chính sách thương mại của nhau. Việt Nam đã thực hiện hai kỳ TPR, lần thứ nhất vào năm 2013 và lần thứ hai vào năm 2021. Năm 2026 đánh dấu kỳ TPR lần thứ ba của Việt Nam, là dịp để Việt Nam cập nhật toàn diện những thay đổi trong chính sách thương mại, đồng thời trao đổi với các Thành viên WTO về quá trình thực thi các cam kết và định hướng chính sách trong giai đoạn mới. |
Nguồn: Vụ Chính sách thương mại đa biên – Bộ Công Thương tổng hợp
