Tình hình thực thi chính sách phòng vệ thương mại của Việt Nam giai đoạn 2021–2025
Chủ Nhật, 23/08/2026
Trong khuôn khổ chuẩn bị cho Cuộc rà soát chính sách thương mại lần thứ ba của Việt Nam tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) (TPR3) năm 2026, Việt Nam tiếp tục rà soát, cập nhật và hoàn thiện thông tin về các chính sách, biện pháp thương mại và khuôn khổ pháp luật có liên quan nhằm phản ánh toàn diện tình hình thực thi các cam kết WTO cũng như những thay đổi trong chính sách thương mại của Việt Nam trong giai đoạn rà soát (2021 -2025), qua đó tạo cơ sở tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại theo hướng ổn định, minh bạch và phù hợp với các quy định của WTO. Trong số các nội dung được rà soát, tình hình thực thi chính sách phòng vệ thương mại của Việt Nam là một nội dung đáng chú ý, gắn với quá trình hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả của dòng chảy thương mại.
Bối cảnh kinh tế toàn cầu và áp lực đối với chính sách phòng vệ thương mại của Việt Nam
2021–2025 là giai đoạn đầy biến động của nền thương mại quốc tế dưới tác động kéo dài từ đại dịch COVID-19, những căng thẳng địa chính trị và sự đứt gãy cục bộ của các chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh mức thuế quan nhập khẩu bình quân tiếp tục được cắt giảm sâu rộng theo tiến trình cam kết của WTO và các Hiệp định thương mại tự do (FTA), xu hướng sử dụng các biện pháp phi thuế quan—đặc biệt là các rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBT) và các biện pháp phòng vệ thương mại (PVTM)—ngày càng gia tăng. Các quốc gia thành viên WTO liên tục thắt chặt và tăng cường thiết lập các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và quy trình đánh giá sự phù hợp nhằm thực hiện các mục tiêu chính sách hợp pháp như bảo vệ sức khỏe con người, bảo vệ môi trường, an ninh quốc gia và chống gian lận thương mại.
Đối với Việt Nam, một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế, việc thực thi đầy đủ và nghiêm túc các cam kết quốc tế song song với việc áp dụng hiệu quả các công cụ PVTM hợp pháp là nền tảng cốt lõi để bảo vệ lợi ích của các ngành sản xuất trong nước trước sự gia tăng nhanh chóng của hàng hóa nhập khẩu. Trong giai đoạn rà soát, công tác thực thi cam kết quốc tế của Việt Nam đã ghi nhận sự chuyển dịch căn bản về tư duy quản lý, chuyển từ phương thức "bị động - phản ứng" sang "chủ động - dự báo", bảo đảm một môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch cho doanh nghiệp trong nước và nhà đầu tư nước ngoài.
Tiến trình hoàn thiện thể chế và pháp luật phòng vệ thương mại của Việt Nam
Để thực thi nhất quán các nghĩa vụ cốt lõi của WTO và bảo vệ nền kinh tế có độ mở lớn, hệ thống pháp luật về phòng vệ thương mại (PVTM) của Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển đổi và cải cách mạnh mẽ.
Trước đây, các quy định pháp luật về PVTM của Việt Nam được xây dựng trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2006, được quy định phân tán dưới hình thức các Pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các Nghị định hướng dẫn của Chính phủ. Để hợp nhất các quy định này, đồng thời điều chỉnh kịp thời những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn thương mại quốc tế, Quốc hội đã ban hành Luật Quản lý ngoại thương năm 2017, chính thức có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2018. Trong đó, Chương IV của Luật Quản lý ngoại thương quy định cụ thể và toàn diện cơ sở pháp lý đối với hoạt động PVTM của Việt Nam, thay thế các pháp lệnh về PVTM được ban hành trước đây. Trên cơ sở đó, hệ thống pháp luật PVTM hiện hành của Việt Nam, bao gồm Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và các văn bản hướng dẫn thi hành, từng bước được hoàn thiện và đồng bộ, vừa bảo đảm tính tương thích với các cam kết quốc tế, vừa đáp ứng các nghĩa vụ của Việt Nam với tư cách là thành viên WTO.
Bên cạnh việc xây dựng và hoàn thiện khung khổ pháp lý, công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách pháp luật về PVTM cũng luôn được quan tâm nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý. Việc điều chỉnh, hoàn thiện này nhằm bảo đảm hoạt động quản lý nhà nước của Cục Phòng vệ thương mại phù hợp với sự phát triển của thực tiễn thương mại và đáp ứng các quy định của pháp luật hiện hành.
Những điểm mới đột phá trong khung khổ pháp lý phòng vệ thương mại hiện hành
So với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong các giai đoạn trước đó, hệ thống pháp luật PVTM hiện hành của Việt Nam đã bổ sung nhiều quy định mới mang tính đột phá nhằm tăng cường hiệu lực bảo vệ nền kinh tế trong nước:
- Quy định về điều tra áp dụng biện pháp chống lẩn tránh biện pháp PVTM: Đây là điểm mới quan trọng, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để Cơ quan điều tra (Cục Phòng vệ thương mại) tiến hành các vụ điều tra chống lẩn tránh và áp dụng các biện pháp chống lẩn tránh tương ứng đối với hàng hóa nhập khẩu có hành vi chuyển dịch dòng thương mại nhằm né tránh thuế PVTM đang áp dụng.
- Quy định về vấn đề miễn trừ áp dụng biện pháp PVTM: Các quy định này thiết lập các nguyên tắc, điều kiện và tiêu chí kỹ thuật cụ thể để đánh giá việc miễn trừ áp dụng biện pháp PVTM đối với một số nhóm hàng hóa nhập khẩu phục vụ sản xuất trong nước mà trong nước chưa thể tự chủ, qua đó bảo đảm sự cân bằng lợi ích giữa các bên.
- Quy định về trình tự, thủ tục điều tra và rà soát việc áp dụng các biện pháp PVTM: Khung pháp lý mới đưa ra các hướng dẫn chi tiết, cụ thể hơn cho Cơ quan điều tra PVTM trong việc tổ chức, thực hiện hoạt động điều tra mới hoặc tiến hành các cuộc rà soát định kỳ (rà soát hành chính) và rà soát cuối kỳ đối với các biện pháp PVTM đang có hiệu lực.
- Quy định về hỗ trợ các doanh nghiệp Việt Nam khi bị cơ quan PVTM nước ngoài điều tra: Quy định chi tiết các trách nhiệm và nội dung hỗ trợ của các cơ quan chính phủ đối với doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam là đối tượng trong các vụ kiện PVTM do nước ngoài khởi xướng, nhằm bảo đảm các cuộc điều tra của nước ngoài được thực hiện khách quan, công bằng và hoàn toàn phù hợp với các quy định của WTO.
- Quy định biện pháp tự vệ đặc biệt: Thiết lập khung khổ pháp lý toàn diện đối với việc điều tra và áp dụng các biện pháp tự vệ song phương hoặc tự vệ trong thời gian chuyển đổi quy định tại các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam là thành viên, giúp bảo vệ các ngành sản xuất nhạy cảm của đất nước khi có sự gia tăng đột biến của hàng hóa nhập khẩu từ các đối tác FTA.
Sự tương thích của chính sách, pháp luật phòng vệ thương mại với các cam kết WTO
Sự tương thích với các nguyên tắc đa phương là yêu cầu bắt buộc đối với hệ thống pháp lý của các nước thành viên WTO. Đánh giá thực tế cho thấy, Luật Quản lý ngoại thương 2017 và các văn bản quy phạm pháp luật thực thi liên quan đến lĩnh vực PVTM ngày càng hoàn thiện hơn, hoàn toàn phù hợp với các quy định về PVTM của WTO cũng như các cam kết của Việt Nam trong các khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương.
Nhờ có hệ thống pháp luật hoàn thiện này, Cơ quan điều tra PVTM của Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp trong nước đã có một cơ sở rõ ràng, vững chắc hơn trong việc thực thi và tuân thủ các quy định pháp luật. Điều này bảo đảm các cuộc điều tra PVTM tại Việt Nam luôn được tiến hành một cách khách quan, công bằng, công khai, minh bạch và hoàn toàn tương thích với các chuẩn mực quốc tế của WTO.
|
Rà soát chính sách thương mại (Trade Policy Review – TPR) là cơ chế minh bạch của WTO, trong đó chính sách và thực tiễn thương mại của các Thành viên được rà soát định kỳ, tạo diễn đàn để các Thành viên trao đổi, đặt câu hỏi và đánh giá về chính sách thương mại của nhau. Việt Nam đã thực hiện hai kỳ TPR, lần thứ nhất vào năm 2013 và lần thứ hai vào năm 2021. Năm 2026 đánh dấu kỳ TPR lần thứ ba của Việt Nam, là dịp để Việt Nam cập nhật toàn diện những thay đổi trong chính sách thương mại, đồng thời trao đổi với các Thành viên WTO về quá trình thực thi các cam kết và định hướng chính sách trong giai đoạn mới. |
Nguồn: Vụ Chính sách thương mại đa biên tổng hợp
