Tình hình thực thi chính sách mua sắm chính phủ của Việt Nam giai đoạn 2021–2025
Thứ Hai, 24/08/2026
Trong khuôn khổ chuẩn bị cho Cuộc rà soát chính sách thương mại lần thứ ba của Việt Nam tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) (TPR3) năm 2026, Việt Nam tiếp tục rà soát, cập nhật và hoàn thiện thông tin về các chính sách, biện pháp thương mại và khuôn khổ pháp luật có liên quan nhằm phản ánh toàn diện tình hình thực thi các cam kết WTO cũng như những thay đổi trong chính sách thương mại của Việt Nam trong giai đoạn rà soát (2021 -2025), qua đó tạo cơ sở tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại theo hướng ổn định, minh bạch và phù hợp với các quy định của WTO. Trong số các nội dung được rà soát, tình hình thực thi chính sách mua sắm chính phủ của Việt Nam là một nội dung đáng chú ý, gắn với quá trình hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả của nền kinh tế.
Bối cảnh kinh tế và xu hướng minh bạch hóa hệ thống mua sắm chính phủ
Bối cảnh thương mại và đầu tư quốc tế giai đoạn 2021–2025 đặt ra nhiều thách thức lớn khi các quốc gia liên tục thắt chặt các hàng rào phi thuế quan và rào cản kỹ thuật (TBT) nhằm thực hiện các mục tiêu chính sách hợp pháp. Đối với Việt Nam, việc ký kết thành công 20 Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) và đưa vào thực thi 17 FTA tính đến giữa năm 2026 (tiêu biểu như CPTPP, EVFTA và UKVFTA) đã tạo ra sức ép mạnh mẽ về cải cách thể chế trong nước. Hệ thống mua sắm chính phủ (hay mua sắm công)—một lĩnh vực có quy mô ngân sách lớn và ảnh hưởng sâu rộng đến trật tự cạnh tranh lành mạnh trên thị trường—đòi hỏi một bước chuyển dịch căn bản sang mô hình quản lý hiện đại, công khai, không phân biệt đối xử và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng dòng vốn công.
Việc thực hiện nhất quán nguyên tắc minh bạch hóa thông tin mua sắm công không chỉ giúp Việt Nam củng cố lòng tin của các đối tác thương mại đa phương mà còn là nền tảng cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp nội địa. Trong 5 năm qua, công tác đấu thầu và mua sắm công đã chuyển đổi căn bản từ quy trình thủ công bằng hồ sơ giấy sang cơ chế số hóa toàn diện trên không gian mạng, hình thành một hành lang kỹ thuật công bằng cho mọi nhà thầu tham gia.
Cải cách thể chế và khung pháp lý đồng bộ về đấu thầu
Cải cách thể chế đấu thầu tại Việt Nam đạt được bước tiến quan trọng với việc ban hành Luật Đấu thầu năm 2023, được sửa đổi, bổ sung tại Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15.
Hệ thống pháp lý mới được xây dựng bám sát thực tiễn kinh tế và hướng tới các chuẩn mực quốc tế, trong đó tập trung vào việc đơn giản hóa quy trình, thủ tục, cắt giảm tối đa các thủ tục hành chính trung gian không cần thiết, rút ngắn thời gian chuẩn bị hồ sơ dự thầu cho nhà thầu, qua đó giảm chi phí giao dịch và tăng tính chủ động cho chủ đầu tư. Đồng thời, Luật Đấu thầu đẩy mạnh cơ chế đấu thầu qua mạng, thiết lập lộ trình áp dụng đấu thầu qua mạng bắt buộc đối với hầu hết các hình thức lựa chọn nhà thầu, góp phần tăng cường tính công khai và hiệu suất vận hành.
Trong một số trường hợp cấp bách hoặc đối với các dự án có tính chất đặc thù, pháp luật cũng cho phép thực hiện một số bước chuẩn bị và đấu thầu trước nhằm đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đầu tư công và tháo gỡ các điểm nghẽn về thời gian triển khai dự án. Bên cạnh đó, khung pháp lý mới lồng ghép các cơ chế ưu tiên, ưu đãi đối với các gói thầu có hàm lượng đổi mới sáng tạo cao, qua đó khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ, đồng thời thúc đẩy mua sắm bền vững.
Cùng với đó, Luật Đối tác công tư (PPP), được sửa đổi tại Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15, cùng với Nghị định số 243/2025/NĐ-CP, đã cắt giảm một số thủ tục trung gian trong lựa chọn nhà đầu tư, tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương và đơn giản hóa các yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm của nhà đầu tư. Đáng chú ý, Luật số 57/2024/QH15 cũng góp phần lồng ghép, đồng bộ hóa quy trình đấu thầu với các quy định của pháp luật chuyên ngành khác, qua đó hạn chế sự chồng chéo hoặc khoảng trống pháp lý trong quản lý đầu tư, xây dựng.
Số hóa toàn diện và sự vận hành của Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (E-procurement)
Bước chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang ứng dụng công nghệ số là đặc trưng nổi bật nhất của chính sách mua sắm chính phủ Việt Nam giai đoạn 2021–2025:
- Xóa bỏ hoàn toàn hồ sơ giấy trong đăng ký: Việc đăng ký tham gia Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trước đây hoàn toàn thực hiện thông qua hình thức bản giấy gửi trực tiếp, gây tốn kém thời gian và chi phí đi lại cho doanh nghiệp. Hiện nay, toàn bộ quy trình này đã được chuyển đổi hoàn toàn sang hình thức trực tuyến (không sử dụng giấy tờ vật lý).
- Bắt buộc đăng tải thông tin: Nghĩa vụ đăng tải thông tin về đấu thầu (bao gồm kế hoạch lựa chọn nhà thầu, thông báo mời thầu, hồ sơ mời thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu...) trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia tại địa chỉ trực tuyến chính thức https://muasamcong.mpi.gov.vn là yêu cầu mang tính bắt buộc đối với tất cả các bên mời thầu và chủ đầu tư sử dụng nguồn vốn công.
- Kết nối dữ liệu liên thông: Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia được thực hiện kết nối đồng bộ với các hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia khác nhằm tăng cường khả năng chia sẻ, đối chiếu dữ liệu tờ khai hải quan, mã số thuế và thông tin doanh nghiệp một cách tự động.
- Hiện đại hóa phương thức lựa chọn: Bên cạnh các phương thức truyền thống, Nghị định số 214/2025/NĐ-CP đã quy định cụ thể và chi tiết một số hình thức lựa chọn nhà thầu tiên tiến, áp dụng tối đa phương tiện điện tử hiện đại như chào giá trực tuyến (e-reverse auction) và mua sắm trực tuyến (e-shopping). Lộ trình này giúp nâng cao đáng kể tính cạnh tranh trực tiếp về giá và rút ngắn chu kỳ mua sắm đối với hàng hóa thông dụng.
Ưu đãi mua sắm công xanh và phát triển bền vững
Thực hiện các định hướng của Chính phủ về phát triển bền vững và giảm phát thải, pháp luật về đấu thầu của Việt Nam đã từng bước thể chế hóa các quy định nhằm thúc đẩy xu hướng tiêu dùng xanh trong hoạt động mua sắm công. Theo đó, trong quá trình lựa chọn nhà thầu, các yếu tố liên quan đến tính bền vững được lồng ghép vào việc đánh giá, bao gồm vòng đời của sản phẩm, mức độ tiêu thụ năng lượng và các tiêu chuẩn về tính thân thiện với môi trường của nguyên liệu đầu vào.
Bên cạnh đó, pháp luật về đấu thầu cũng quy định các biện pháp ưu đãi cụ thể đối với các nhà thầu cung cấp sản phẩm và giải pháp đáp ứng các yêu cầu về môi trường, như cộng điểm ưu tiên hoặc áp dụng mức đánh giá tài chính thuận lợi hơn đối với sản phẩm thân thiện với môi trường, sản phẩm được dán nhãn sinh thái, nhãn tiết kiệm năng lượng, các giải pháp công nghệ cao có khả năng tiết kiệm tài nguyên và các dự án có tính chất thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Cơ chế kiểm soát, kháng cáo và phòng chống tham nhũng trong đấu thầu
Nhằm bảo đảm tính nghiêm minh và ngăn ngừa các hành vi trục lợi ngân sách, khung pháp lý về đấu thầu quy định chặt chẽ các công cụ kiểm soát, giám sát và chế tài xử lý trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Theo đó, pháp luật về đấu thầu quy định cụ thể các yêu cầu nhằm bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động đấu thầu và nghiêm cấm các hành vi thông thầu, gian lận hồ sơ, cản trở đấu thầu, đưa, nhận hoặc môi giới hối lộ dưới mọi hình thức.
Bên cạnh đó, cơ chế giải quyết kiến nghị được kiện toàn nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia. Khi nhận thấy quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị ảnh hưởng hoặc phát hiện dấu hiệu vi phạm trong quá trình lựa chọn nhà thầu, nhà thầu, cơ quan, tổ chức có quyền nộp đơn kiến nghị lên người có thẩm quyền hoặc chủ đầu tư để yêu cầu xem xét lại quyết định.
Trình tự, thủ tục và thời hạn giải quyết kiến nghị được quy định tại Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, nhằm bảo đảm việc xem xét, giải quyết được thực hiện theo quy định và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Đồng thời, hoạt động giám sát và kiểm toán quá trình đấu thầu được thực hiện theo quy định của pháp luật, qua đó bảo đảm các gói thầu sử dụng vốn công chịu sự kiểm soát của các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.
Sự tương thích với cam kết quốc tế đối với mua sắm chính phủ
Trong giai đoạn 2021–2025, Việt Nam đã tích cực đàm phán và ký kết một số Hiệp định Thương mại Tự do có lồng ghép các cam kết cụ thể về mua sắm của chính phủ. Tiêu biểu như Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Israel (VIFTA) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA). Ngoài ra, Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN - Australia - New Zealand (AANZFTA) cũng được các bên đồng ý nâng cấp vào năm 2023, trong đó bổ sung thêm các điều khoản cam kết sâu rộng hơn về mua sắm chính phủ giữa các nước thành viên.
|
Rà soát chính sách thương mại (Trade Policy Review – TPR) là cơ chế minh bạch của WTO, trong đó chính sách và thực tiễn thương mại của các Thành viên được rà soát định kỳ, tạo diễn đàn để các Thành viên trao đổi, đặt câu hỏi và đánh giá về chính sách thương mại của nhau. Việt Nam đã thực hiện hai kỳ TPR, lần thứ nhất vào năm 2013 và lần thứ hai vào năm 2021. Năm 2026 đánh dấu kỳ TPR lần thứ ba của Việt Nam, là dịp để Việt Nam cập nhật toàn diện những thay đổi trong chính sách thương mại, đồng thời trao đổi với các Thành viên WTO về quá trình thực thi các cam kết và định hướng chính sách trong giai đoạn mới. |
Nguồn: Vụ Chính sách thương mại đa biên tổng hợp
