Hệ sinh thái tận dụng các FTA: từ hạ tầng chiến lược đến động lực bứt phá cho nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Thứ Tư, 16/09/2026

Trong hơn hai thập kỷ qua, Việt Nam đã khẳng định vị thế của một nền kinh tế có độ mở lớn. Việc tham gia thực thi 17 Hiệp định Thương mại tự do (FTA) đang có hiệu lực, đặc biệt là các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA hay UKVFTA, đã mở ra những cánh cửa rộng lớn cho thương mại quốc tế. Nhờ các cam kết cắt giảm thuế quan sâu rộng và lộ trình tự do hóa thương mại mạnh mẽ, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam liên tục bứt phá qua từng năm, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP và thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế quốc gia. Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực tiễn triển khai, việc tận dụng các ưu đãi từ các hiệp định này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng vốn có. Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) đang phải đối mặt với vô vàn rào cản. Đó là sự thiếu hụt thông tin thị trường chuyên sâu, khó khăn trong việc thấu hiểu và đáp ứng các quy tắc xuất xứ phức tạp, cùng năng lực còn hạn chế trong việc tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật (TBT) và an toàn thực phẩm (SPS). Bên cạnh đó là sự kết nối lỏng lẻo, thiếu đồng bộ giữa các mắt xích trong chuỗi giá trị nội địa.

Để nhận diện rõ nét hơn những rào cản này, có thể phân tích sâu bốn điểm nghẽn mang tính hệ thống như sau:

Thứ nhất là rào cản về thông tin và năng lực giải mã cam kết pháp lý. Dù các FTA mang lại nhiều ưu đãi, nhưng hệ thống văn bản cam kết thường dài hàng ngàn trang với thuật ngữ pháp lý chuyên ngành phức tạp. Hầu hết các SME không có bộ phận R&D hoặc tư vấn pháp lý riêng, dẫn đến tình trạng "mù thông tin" hoặc hiểu không chính xác về mã HS, lộ trình giảm thuế hay các điều kiện phi thuế quan đi kèm. Doanh nghiệp biết có ưu đãi nhưng không rõ sản phẩm của mình có đủ điều kiện hưởng hay không, hoặc phải trải qua những thủ tục gì để chứng minh.

Thứ hai là bài toán quy tắc xuất xứ (Rules of Origin - RoO). Đây được xem là "chìa khóa" nhưng cũng là "cánh cửa khép chặt" nhất đối với hàng hóa Việt Nam. Các FTA thế hệ mới đòi hỏi tỷ lệ giá trị nội khối hoặc quy trình sản xuất khép kín rất khắt khe (như quy tắc "từ sợi trở đi" trong dệt may hay quy tắc xuất xứ thuần túy đối với nông sản). Trong khi đó, các ngành sản xuất xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vẫn phụ thuộc nặng nề vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu từ các quốc gia ngoài khối FTA. Việc thiếu chủ động nguồn nguyên liệu đầu vào khiến nhiều lô hàng dù sản xuất tại Việt Nam vẫn không đạt tiêu chuẩn C/O ưu đãi, đành chấp nhận chịu mức thuế thông thường.

Thứ ba là rào cản về tiêu chuẩn kỹ thuật (TBT) và an toàn vệ sinh thực phẩm (SPS). Khi thuế quan về 0%, các thị trường nhập khẩu lớn như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ hay Anh quốc lại tăng cường dựng lên các rào cản phi thuế quan. Các quy định về kiểm kê khí nhà kính, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn lao động, bảo vệ môi trường, cùng dư lượng hóa chất cho phép ngày càng nghiêm ngặt. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam do hạn chế về công nghệ, nguồn vốn và năng lực quản trị chất lượng nên dễ bị vướng phải các đợt cảnh báo, thậm chí bị trả lại hàng, gây thiệt hại nghiêm trọng về tài chính và uy tín thương hiệu.

Thứ tư là sự đơn độc trong chuỗi giá trị và chi phí logistics leo thang. Các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu hoạt động ở phân khúc gia công (OEM) với giá trị gia tăng thấp, ít có sự liên kết ngang giữa các doanh nghiệp cùng ngành hoặc liên kết dọc với các nhà cung ứng nội địa. Sự thiếu vắng các cụm liên kết ngành khiến chuỗi cung ứng bị xé lẻ. Cùng với đó, chi phí logistics tại Việt Nam hiện chiếm tỷ trọng quá cao trong giá thành sản phẩm (từ 14% đến 20% GDP), cao hơn đáng kể so với mặt bằng chung thế giới. Tình trạng này bào mòn sức cạnh tranh về giá của sản phẩm Việt Nam khi tiến ra thị trường quốc tế.

Để giải quyết triệt để những điểm nghẽn mang tính hệ thống này, việc chuyển từ các giải pháp hỗ trợ đơn lẻ sang việc xây dựng và vận hành một Hệ sinh thái tận dụng các FTA đồng bộ, kết nối đa bên đã trở thành một bước đi mang tính chiến lược, tạo động lực giúp nền kinh tế chuyển dịch từ tăng trưởng về số lượng sang chất lượng và tính bền vững. Ngày 26 tháng 6 năm 2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 240/2026/NĐ-CP, trong đó quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều về cơ chế, chính sách phát huy nguồn lực xây dựng, vận hành Hệ sinh thái tận dụng các FTA.

Về bản chất, Hệ sinh thái tận dụng các FTA là một mạng lưới kết nối tương tác đa chiều giữa cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức tư vấn, đơn vị logistics, ngân hàng và các viện nghiên cứu. Cấu trúc cốt lõi của hệ sinh thái này được nâng đỡ vững chắc bởi năm trụ cột chính:

(i) Hạ tầng dữ liệu và công nghệ số: Nền tảng chia sẻ dữ liệu dùng chung về biểu thuế, quy tắc xuất xứ, dòng luân chuyển hàng hóa và hệ thống cảnh báo sớm rào cản kỹ thuật. Việc tích hợp công nghệ AI và Big Data trên nền tảng này cho phép tự động hóa quy trình tra cứu mã HS, tính toán nhanh tỷ lệ giá trị khu vực (RVC) và cập nhật theo thời gian thực những thay đổi về chính sách thương mại từ các thị trường đối tác.

(ii) Mạng lưới dịch vụ hỗ trợ chuyên sâu: Tập hợp các đơn vị tư vấn pháp lý, chứng nhận chất lượng, cấp Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) và đại lý thủ tục hải quan. Trụ cột này đóng vai trò cầu nối chuyên môn, giúp chuẩn hóa hồ sơ, rút ngắn thời gian thông quan và kiểm định hàng hóa đạt chuẩn quốc tế ngay tại nội địa.

(iii) Liên kết chuỗi cung ứng và logistics: Cơ chế kết nối giữa nhà cung ứng nguyên phụ liệu trong nước với doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu nhằm nâng cao tỷ lệ giá trị nội địa (RVC). Trụ cột này tập trung hình thành các cụm liên kết ngành và tích hợp mạng lưới logistics xanh, thông minh, tối ưu hóa chi phí vận chuyển và kho bãi.

(iv) Tài chính và tín dụng thương mại: Sự tham gia của các ngân hàng thương mại cung cấp các gói tài trợ thương mại, tín dụng xanh và bảo hiểm rủi ro xuất khẩu. Thông qua việc minh bạch hóa dữ liệu giao dịch trên hệ sinh thái, doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi với chi phí thấp hơn mà không phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản thế chấp truyền thống.

(v) Hỗ trợ giải quyết các vấn đề phát sinh: Mạng lưới tiếp nhận, tư vấn và xử lý kịp thời các vướng mắc, rào cản pháp lý, tranh chấp thương mại, các vụ kiện phòng vệ thương mại cũng như những sự cố đột xuất mà doanh nghiệp gặp phải trong quá trình thực thi và tận dụng các FTA. Trụ cột này tạo ra lá chắn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp trước các vụ điều tra chống phá giá, chống trợ cấp từ nước ngoài.

Sự vận hành trơn tru của năm trụ cột này dựa trên nguyên tắc chia sẻ dữ liệu và giảm thiểu chi phí giao dịch, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực hỗ trợ một cách chủ động và chính xác nhất.

Khi đi vào vận hành thực tiễn, hệ sinh thái mang lại những giá trị gia tăng to lớn cho nền kinh tế vĩ mô trên nhiều phương diện. Trước hết, nó giúp tối ưu hóa tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan. Trong bối cảnh tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi hiện nay mới đạt khoảng 33% - 40%, việc tự động hóa quy trình tra cứu và hướng dẫn tuân thủ sẽ nâng cao đáng kể tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu được hưởng thuế suất 0%, trực tiếp làm tăng kim ngạch xuất khẩu thuần và thặng dư thương mại.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái còn gia tăng tính tự chủ của chuỗi cung ứng quốc gia bằng cách tạo ra kênh kết nối cung - cầu nguyên liệu nội địa, giải quyết điểm yếu phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu ngoài khối và thúc đẩy ngành công nghiệp hỗ trợ phát triển. Sự kết nối này giúp các ngành sản xuất trong nước tăng hàm lượng giá trị tạo ra tại Việt Nam, từ đó đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về xuất xứ mà không bị đứt gãy nguồn cung khi thị trường toàn cầu biến động.

Không dừng lại ở đó, hệ sinh thái còn đóng vai trò là cầu nối thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, hướng dẫn doanh nghiệp thực thi các chuẩn mực về sản xuất xanh và giảm phát thải carbon (như cơ chế CBAM của EU hay các quy định chống phá rừng EUDR), giúp hàng hóa Việt Nam duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn. Doanh nghiệp không chỉ được cung cấp thông tin mà còn được tư vấn giải pháp kỹ thuật, lộ trình kiểm kê khí nhà kính và tiếp cận các nguồn tín dụng xanh để chuyển đổi công nghệ sản xuất đáp ứng xu hướng bền vững.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp và các nhà quản lý, tác động của hệ sinh thái là vô cùng trực tiếp và thiết thực. Về phía doanh nghiệp xuất nhập khẩu, họ có thể giảm thiểu chi phí tuân thủ thông qua cơ chế một cửa số hóa, chủ động quản trị rủi ro nhờ hệ thống cảnh báo sớm trước các vụ điều tra phòng vệ thương mại hay thay đổi tiêu chuẩn kỹ thuật, đồng thời dễ dàng tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ ngân hàng nhờ sự minh bạch hóa dữ liệu. Sự bổ sung của trụ cột hỗ trợ giải quyết vấn đề phát sinh còn giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực ứng phó pháp lý, nhanh chóng tháo gỡ các ách tắc hải quan hay tranh chấp phát sinh tại thị trường nước ngoài.

Ở góc độ quản lý, các cơ quan chức năng sẽ nâng cao hiệu lực điều hành nhờ cái nhìn tổng thể dựa trên dữ liệu thời gian thực, từ đó hoạch định chính sách chính xác và tối ưu hóa nguồn lực xúc tiến thương mại mà không bị trùng lặp. Việc nắm bắt dữ liệu chính xác giúp các bộ, ngành dự báo chính xác xu hướng thương mại, kịp thời đưa ra các giải pháp can thiệp vĩ mô và đàm phán các điều khoản bổ sung trong các FTA một cách hiệu quả nhất.

Để triển khai hiệu quả Hệ sinh thái tận dụng các FTA trong thực tế, cần xác định rõ lộ trình thực thi theo mô hình phối hợp ba bên:
(i) Nhà nước (Cơ quan quản lý): Giữ vai trò kiến tạo, xây dựng khung pháp lý, ban hành tiêu chuẩn dữ liệu mở và khởi xướng xây dựng hạ tầng công nghệ dùng chung. Nhà nước đóng vai trò điều phối, liên thông dữ liệu giữa các cơ quan Hải quan, Thuế, Bộ Công Thương, các tỉnh, thành phố, các cơ quan cấp C/O,…

(ii) Doanh nghiệp (Trung tâm vận hành): Đóng vai trò chủ thể thụ hưởng và vận hành chính. Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn hóa quy trình sản xuất, minh bạch thông tin, tích cực tham gia đóng góp dữ liệu và ứng dụng các công cụ số để tối ưu hóa hoạt động xuất nhập khẩu.

(iii) Tổ chức dịch vụ và tài chính (Lực lượng tiếp sức): Các ngân hàng, tập đoàn logistics, công ty tư vấn pháp lý, phòng thử nghiệm và các hiệp hội ngành nghề cung cấp các sản phẩm, dịch vụ thương mại hóa chất lượng cao, giúp hoàn thiện chuỗi giá trị và gia tăng sức mạnh tổng hợp cho hệ sinh thái.

Lộ trình triển khai được thực hiện theo ba giai đoạn, mở đầu bằng giai đoạn thí điểm tập trung xây dựng hạ tầng dữ liệu số cơ bản và vận hành thử nghiệm trên một đến hai ngành hàng chủ lực có tỷ lệ xuất khẩu cao như dệt may hoặc thủy sản. Khi các mô hình thử nghiệm đã đi vào ổn định, quá trình sẽ chuyển sang giai đoạn mở rộng nhằm hoàn thiện đầy đủ cả năm trụ cột, đồng thời kết nối sâu rộng với hệ thống ngân hàng, logistics để nhân rộng ra toàn bộ các ngành hàng xuất khẩu cốt lõi. Cuối cùng là giai đoạn chuẩn hóa và tự chủ, hướng tới tự động hóa toàn bộ quy trình và chuyển giao một số phân khúc dịch vụ cho khối tư nhân vận hành theo mô hình đối tác công - tư (PPP), qua đó đảm bảo tính bền vững cũng như khả năng thích ứng linh hoạt của hệ sinh thái trước những biến động của thương mại toàn cầu.

Tóm lại, Hệ sinh thái tận dụng các FTA không đơn thuần là một công cụ hỗ trợ thương mại, mà là hạ tầng chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Lợi ích từ hệ sinh thái chỉ có thể phát huy tối đa khi có sự tham gia tích cực, đồng bộ từ cả ba khối: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và điều phối; doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm vận hành; và các tổ chức dịch vụ - tài chính giữ vai trò tiếp sức. Việc triển khai thành công hệ sinh thái này sẽ là nền tảng vững chắc để kinh tế Việt Nam cất cánh trong giai đoạn hội nhập sâu rộng sắp tới.

Nguồn: Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên